De moderne slaaf…

In een interview in het FD (ref. 1.) beschrijft Jaap Winter, gasthoogleraar Corporate Governance bij INSEAD, zijn inzichten na een Uber taxirit in London met chauffeur Benjamin. Hij is verrast door het gedrag van de taxichauffeur die toeterend, regels overschrijdend, zo snel mogelijk zijn doel probeert te bereiken. Winter zegt: ‘Benjamin is wat je een moderne slaaf kunt noemen. Hij heeft geen enkele invloed op het systeem dat zijn werk bepaalt.’

Ook Jeroen van Bergeijk, die als journalist van de Volkskrant vijf maanden voor Uber gereden heeft, laat zien hoe Uber chauffeurs dwingt tot onveilig en ongezond handelen (ref. 2.).

Winter’s opmerking en Bergeijk zijn verslag deden ons denken aan wat wij als Vlink regelmatig aantreffen in de dagelijkse praktijk van herstelwerkzaamheden in het Groningse aardbevingsdossier.

U zult wellicht denken: ‘Wat heeft een Uber taxichauffeur nu in hemelsnaam te maken met de veiligheid van een bouwvakker in Groningen?’. In deze blog laten wij, aan de hand van een praktijkvoorbeeld, zien dat een Uber chauffeur en een bouwvakker in het Groningse aardbevingsdossier best veel gemeen hebben.

Bij het verstevigen en tegelijkertijd energie neutraal maken van woningcorporatiewoningen is het regelmatig nodig om werkzaamheden uit te voeren onder vloeren in de kruipruimtes van de woningen. Deze ruimtes zijn vaak slecht toegankelijk via een nauw kruipluik en de verticale ruimte onder de houten of betonnen vloer is vaak beperkt. Mocht er iets met de medewerker gebeuren als hij onder de vloer zit dan hebben we geen idee hoe we hem eruit kunnen krijgen. Of zoals een uitvoerder ons ter plekke vertelde: ‘Ja, dan bel ik 112 en dan komt de brandweer die waarschijnlijk de vloer gaat slopen. Ik moet er niet aan denken. Gelukkig is het tot nu toe goed gegaan.

Toch kiezen installateurs er bewust voor om medewerkers in deze kruipruimtes werkzaamheden te laten uitvoeren. Hierbij wordt de Arbo-wetgeving volledig genegeerd en worden medewerkers blootgesteld aan onacceptabele risico’s. Waarom doen deze medewerkers dit? Recent spraken wij een van deze medewerkers toen hij, smerig met een vissersbroektenue aan en met een lampje op zijn hoofd, uit een kruipruimte van een woningcorporatiewoning kroop. Zijn verhaal: ‘Ik ben de kleinste van ons die er net in past. Fijn is het niet maar ja, weet je, ik ben ZZP’-er en word via een uitzendbureau ingehuurd en dan heb je niet veel keuze. Als ik te veel vragen stel zit ik weer thuis en ja ik moet ook eten.’ U kunt het antwoord raden toen wij vroegen of hij een arbeidsongeschiktheidsverzekering had als ZZP’er……

Waarom stellen werkgevers hun al dan niet ingehuurde medewerkers bloot aan dit soort risico’s en waarom voeren medewerkers dit soort risicovolle werkzaamheden uit, terwijl alle partijen weten dat het gekkenwerk is?

We komen hier bij de kern van de problematiek rondom veiligheid en het beschreven gedrag. Jaap Winter verwoordt het als volgt: ‘Dan vertellen we onszelf: er zit niets anders op, dit is nu eenmaal het systeem.’

Wat is dan dat systeem? Het is het complexe samenspel van partijen, belangen, veronderstellingen en aannames dat bewust of onbewust het gedrag van betrokkenen stuurt. En dit gedrag vormt de basis voor de onveilige praktijken die wij dagelijks zien op de bouwplaatsen met als gevolg 16 doden in 2016 en duizenden ernstig gewonden per jaar (ref. 3.). Een beknopte, onvolledige, schets van het systeem:

De ZZP’-er die onder vloer moet werken, heeft inkomen nodig en weet dat hij niet te veel moet zeuren richting de (onder-)aannemer door wie hij wordt ingehuurd. De (onder-) aannemer die, om de klus binnen te halen, ja heeft gezegd tegen een te strakke planning zit contractueel vast aan de hoofdaannemer. De hoofdaannemer heeft zich vastgelegd richting de opdrachtgever en niet zit te wachten op vertraging als nu opeens blijkt dat er bijvoorbeeld eerst een vloer gesloopt moet worden. Bovendien staat dit niet in zijn budget. De opdrachtgever heeft een opleverdatum afgegeven aan de woningcorporatie die deze aan de bewoners heeft gecommuniceerd. Bovendien zijn de aantallen te herstellen woningen onderdeel geworden van de politiek waarbij partijen vooral daadkracht willen tonen via het stellen van strakke targets.

Of de targets realistisch en haalbaar zijn weet niemand en die vraag wordt dan ook niet gesteld: dat past namelijk niet binnen de mores van het systeem. Laat staan dat er vragen worden gesteld over de risico’s van de uiteindelijke uitvoering. De VGM-plannen, Taak Risico Analyses, etc. die we met elkaar opstellen zijn verworden tot papieren tijgers die nu eenmaal gemaakt moeten worden maar die geen relatie meer hebben tot de werkzaamheden.

We houden met elkaar het systeem in stand met als mogelijke uitkomst een ernstig of dodelijk ongeval dat niemand wilde. Lees de rapporten van de Onderzoeksraad Voor Veiligheid (OVV) en verwonder u hoe Alphen aan de Rijn, Chempack, Grolsch Veste, Mali hebben kunnen gebeuren.

De vraag die elke speler in het systeem zich zou moeten stellen is: Wat is nu eigenlijk de drijfveer voor mijn handelen? Waar sta ik voor? Geef ik voorrang aan financieel gewin en het behalen van een planning of kies ik voor de veiligheid van mijn werknemers? Wat zijn de echte risico’s in de uitvoering en waar stel ik mijn medewerkers aan bloot? Durf ik mijn twijfels uit te spreken? Of denkt u, zoals aannemers vaak als argument opvoeren, ‘het werk moet wel gebeuren’ ?

Terug naar het begin van ons verhaal, naar Benjamin de Londense Uber taxi chauffeur, de moderne slaaf die volgens Jaap Winter geen invloed heeft op het systeem dat zijn werk bepaald. Nu herkenbaar in de context van onze ZZP-er die door het systeem ‘gedwongen’ wordt om onder niet verantwoorde omstandigheden onder een vloer van een woningcorporatiewoning te werken?

Veiligheid voor de bouwvakkers in het Groningse aardbevingsdossier zal niet bereikt worden via instrumentele sturing op meer of uitgebreidere VGM-plannen of via veiligheidsladder audits. Veiligheid voor bouwvakkers ontstaat als we met elkaar het gesprek willen aangaan over ons eigen aandeel, de consequenties van ons gedrag en afspraken maken over de beheersing van grote risico’s en daarvan de consequenties aanvaarden. Hoe lastig deze wellicht ook mogen zijn. Voor Vlink staat één ding vast: dodelijke ongevallen mogen nooit het gevolg zijn van de herstel- of versterkingswerkzaamheden in Groningen.

Vlink helpt aannemers inzicht te geven in hun rol in het systeem en de consequenties van hun handelen zichtbaar te maken. Durft u in de spiegel te kijken en met ons te reflecteren op uw eigen gedrag en keuzes? Neem dan contact op met Vlink.

Bronnen:

  1. De moderne onderneming drijft steeds verder af van wat mensen waardevol vinden, FD 171230 Jaap Winter
  2. Overleven als Uberchauffeur, Volkskrant, Kijk Verder, http://www.volkskrant.nl/kijkverder/2017/uber/
  3. Staat van Ernstige Arbeidsongevallen, Inspectie SZW, Rijksoverheid 2017

Laat een reactie achter